สหัสวรรษแห่งเอเซีย ทุนนิยมกับวิถีวัฒนธรรมสร้างสรรค์

วรพรรณ อยู่นาน
มหาวิทยาลัยศรีปทุม

สร้างความฮือฮาสะท้านไปทั่วโลก เมื่อข่าวการที่มหาเศรษฐีอย่างบิล เกตส์ เข้ารับมอบรางวัลอินทิรา คานธี ซึ่งหากจะว่าไปแล้วก็อาจจะถือว่าเป็นอีกตัวอย่างของการทำความดีแบบไม่ต้องเดี๋ยวของบรรดาผู้ที่ได้ชื่อว่าร่ำรวยอีกตัวอย่างหนึ่ง หากจะพิจารณาในมุมของสังคมศาสตร์และการมีเอื้ออาทรต่อมนุษยชาติอย่างเป็นสำคัญแล้ว

อาจจะมองได้ว่าบิล เกตส์ ใช้เงินรายได้จากธุรกิจด้านไอทีทำประโยชน์ผ่านมูลนิธิบิลและเมลินดา เกตส์ ซึ่งเขาเองได้ช่วยเหลือโครงการด้านสาธารณสุขและการพัฒนาในประเทศอินเดียอย่างต่อเนื่อง

และนี่เป็นเหตุผลทางจริยธรรมที่สำคัญที่ทำให้ “บิล เกตส์” ได้รับรางวัลอินทิราคานธี ในปีนี้

แหล่งข่าวระบุว่า เงินเกือบ 35 หมื่นล้านบาท หรือประมาณ 1,000 ล้านเหรียญสหรัฐ ถูกนำไปใช้ในโครงการป้องกันโรคเอดส์และกำจัดโรคโปลิโอ

ประธานาธิบดีประติภาเทวีซิงห์ ปาติล พร้อมด้วยนายกรัฐมนตรีมานโมฮัน ซิงห์ แห่งประเทศอินเดีย ซึ่งเป็นแขกพิเศาในพิธีมอบรางวัลครั้งนี้ กล่าวว่าโครงการของบิล เกตส์ เป็นตัวอย่างของความเป็นหุ้นส่วนที่ดีระหว่างภาครัฐบาลและภาคประชาชนโดยอยู่บนฐานของธรรมาภิบาลและเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืนอย่างพอเพียง จึงพิจารณาให้มูลนิธิบิลและเมลินดา เกตส์ได้รับรางวัลนี้จากรัฐบาลอินเดีย

สำหรับรางวัลอินทิรา คานธี เป็นรางวัลที่มอบเป็นประจำทุกปีให้แก่บุคคลหรือองค์กรที่สร้างสรรค์ความพยายามส่งเสริมสันติภาพ การพัฒนา และระเบียบเศรษฐกิจโลกใหม่ มีขึ้นเพื่อรำลึกถึงอดีตนายกรัฐมนตรีอินทิรา คานธี

หากจะยังจำกันได้ บิล เกตส์ นั้น เป็นผู้จุดกระแสการพัฒนาที่ยั่งยืนโมเดลเอเซีย เมื่อครั้งเขากล่าวปาฐกถาที่มหาวิทยาลัยฮาวาร์ด ส่งผลให้ทั่วโลก แม้แต่องค์การสหประชาชาติเอง ก็ให้ความสนใจและให้ความสำคัญแนวคิดแบบเศรษฐกิจพอเพียงขององค์พระเจ้าอยู่หัวของประเทศไทยอย่างกว้างขวาง

การที่เขาเดินทางไปทั่วโลกและมีโอกาสปักหลักทำธุรกิจในอินเดียอย่างจริงจังนั้น น่าจะเป็นอีกเหตุผลหนึ่งที่มีโอกาสซึมซับวัฒนธรรมเอเซีย โดยเฉพาะคำสอนของศาสนาฮินดูและพุทธศาสนาที่เน้นเรื่องความพอดี พอเพียง

บิล เกตส์ ซึ่งเป็นนักเทคโนโลยี อาจไม่ใช่นักเศรษฐศาสตร์ที่มีชื่อแบบชูเมกเกอร์ แต่ก็มีความเข้าใจในวิถีเอเซียในระดับที่ดีพอสมควร ดังนั้น ธุรกิจของเขาจึงไม่ได้มองผ่านวิถีชีวิตแบบเอเซีย ที่เป็นผลผลิตจากการผสมผสานจิตวิญญาณและธรรมชาติสิ่งแวดล้อมเข้าด้วยกัน

บิล เกตส์ จึงเป็นคนที่ร่ำรวยไม่ใช่เฉพาะทรัพย์สินเพียงอย่างเดียว หากแต่รวมไปถึงด้านจิตวิญญาณของเขาด้วย ที่ทำให้เขาเป็นผู้ที่เข้าไปอยู่ในระดับเดียวกับคนที่มีชื่อเสียงระดับโลกที่เคยได้รับรางวัลนี้อย่างเช่นอดีตประธานาธิบดีจิมมี คาร์เตอร์ แห่งสหรัฐอเมริกา และประธานาธิบดีฮามิด คาร์ไซ แห่งอัฟกานิสถาน

จากเรื่องของ บิล เกตส์ ก็ทำให้นึกถึงเรื่องของการพัฒนาและการเลือกที่จะมีชีวิตด้านดีของมนุษย์ขึ้นมาทันที พระภิกษุที่เรามักจะรู้จักท่านในนามปากกา ว.วชิรเมธี พระอาจารย์เป็นขวัญใจมหาชน ที่มีวิธีการตีความและอธิบายธรรมะซึ่งเป็นเรื่องยากสำหรับคนทั่วไปอยู่แล้วให้เข้าใจได้ง่ายๆ ด้วยคำอธิบายอย่างง่ายๆ เป็นธรรมะร่วมสมัย

ท่าน ว.วชิรเมธี เขียนให้คำแนะนำเกี่ยวกับเส้นทางที่จะประสบความสำเร็จของคน โดยตัวอย่างการดำเนินชีวิตของศิลปินที่มีชื่อ นามดาวินชีมาเป็นตัวอย่างในการเล่าเรื่อง ไว้อย่างน่าสนใจมาก

ท่านเริ่มเล่าลำดับเรื่องให้ฟังว่าใครต่อใครที่ไปเยือนฝรั่งเศส ต่างก็ปรารถนาที่จะได้ไปเยือนพิพิธภัณฑ์ลูฟร์ให้ได้สักครั้งหนึ่งในชีวิตเพราะที่พิพิธภัณฑ์แห่งนี้ มีศิลปกรรมระดับโลกประดับเป็นเกียรติยศอยู่หลายชิ้น หนึ่งในศิลปกรรมลือชื่อเหล่านั้นก็คือภาพโมนาลิซาของจิตรกรเอกนาม “เลโอนาร์โด ดาวินชี” ไม่น่าเชื่อว่าท่ามกลางศิลปกรรมกว่า 2 แสนชิ้นที่จัดแสดงอยู่ในพิพิธภัณฑ์อันใหญ่โตโอฬารแห่งนี้ ภาพโมนาลิซาจะสามารถหลุดขึ้นมาเป็นที่หนึ่งไม่มีสองได้อย่างขาดลอย

แต่เมื่อเราได้มีโอกาสศึกษาลึกลงไปถึงเบื้องหลังของภาพกลับค้นพบแรงบันดาลใจในการทำงาน และดำเนินชีวิตที่มีเสน่ห์ไม่แพ้ภาพโมนาลิซา นั่นก็คือความเป็นไปในชีวิตของตัวดาวินชีเอง

ท่านย้อนอดีตให้ฟังว่า ดาวินชีไม่ใช่ชาวฝรั่งเศส แต่เป็นชาวอิตาลี เขาเกิดเติบโตและทำงาน ที่อิตาลี แต่ตลอดเวลาที่อยู่อิตาลีชีวิตของเขากลับมีแต่ความยากลำบาก

แต่ต่อมาเมื่อกษัตริย์ฟรังซัวส์ที่ 1 ของฝรั่งเศสขึ้นเสวยราชย์แล้ว พระองค์ทรงมองเห็นอัจฉริยภาพของดาวินชี จึงเชิญให้เขามาอยู่ฝรั่งเศส พร้อมมอบตำแหน่งจิตรกรเอกแห่งราชสำนัก สถาปนิกหลวง และพระสหายของกษัตริย์ให้กับเขา

ด้วยการตระหนักถึงคุณค่าและการมองเห็นความเป็นอัจฉริยบุคคลของดาวินชี หลังจากดาวินชีสิ้นชีวิตลง ผลงานของเขา จึงตกเป็นสมบัติของชาติฝรั่งเศส

ดาวินชีประสบความสำเร็จมีชื่อเสียงเกริกไกร ไม่ใช่เพียงเพราะผลงานของเขาเท่านั้น แต่เป็นเพราะเขารู้จักเลือกที่จะอยู่ในที่“ที่มีคนเห็นคุณค่า”ของเขาด้วย

ในโลกของการทำงาน มีคนทำงานจำนวนมากมายที่เป็นคนเก่ง แต่ไม่ประสบความสำเร็จ ทำงานหนัก เงินเดือนน้อย คนแวดล้อมริษยา ยิ่งทำงานคุณภาพชีวิตยิ่งตกต่ำลง เป็นเพราะไม่ได้ทำงานอยู่ในที่ที่มีคนเห็นคุณค่าเหมือนกับดาวินชีนั่นเอง

โคลงโลกนิติที่กล่าวไว้ว่า“แม้นมีความรู้ดั่ง สัพพัญญู ผิว์บ่มีคนชู ห่อนขึ้น หัวแหวนค่าเมืองตรู ตราโลก ทองบ่รองรับพื้น ห่อนแก้วมีศรี” นั้น

คงเป็นสิ่งที่คนทำงานต้องถามตัวเองว่า ความสามารถนั้นได้รับการยกย่องส่งเสริมให้เต็มภาคภูมิอย่างที่ควรจะเป็นหรือไม่ ถ้าเราเก่ง เราเป็นเลิศ แต่เรายังคงอยู่กับที่ มองไม่เห็นอนาคต คงต้องมองหา “ที่ที่มีคนเห็นคุณค่า” แต่ถ้ามองไม่เจอ ต้องสร้าง“ที่เช่นนั้น” ขึ้นมาเอง

แม้จะอยู่ในยุคที่คนจะเข้าใจว่าเป็นสหัสวรรษแห่งทุนนิยม แต่บุคคลอย่างเลโอนาร์โด ดาวินชี หรือแม้บิล เกตส์ ก็ได้แสดงให้โลกได้เห็นแล้วว่าทุนนิยมสร้างสรรค์เป็นเรื่องจริง แม้โลกวิถีสมัยใหม่จะคงดำเนินไปภายใต้กระแสนิยมโมเดลเอเซีย ยุโรปหรือตะวันตกก็ตาม.

ตีพิมพ์วันที่ 29 สิงหาคม 2552
หนังสือพิมพ์ ไทยโพสต์
คอลัมน์ Nation and Provincial หน้าที่ 2

สันติภาพสากลในความรุนแรง ทิศทางที่ยังไร้ทิศทาง

วรพรรณ อยู่นาน
มหาวิทยาลัยศรีปทุม

หากมองในฐานะชาตินิยมที่เป็นคนไทย คงมีความรู้สึกเหมือนๆกัน เวลาฟังข่าวความรุนแรงชายแดนใต้ของพี่น้องประชาชนคนไทยทั้งไทยพุทธ และไทยมุสลิม แต่นับจากวันนั้นจึงถึงวันนี้ก้าวผ่านห้าปีกว่าแล้ว ความรุนแรงและความสูญเสียก็ยังไม่มีสัญญาณว่าจะลดน้อยลงหรือหมดหายไป แม้ว่ารัฐบาลชุดปัจจุบันจะแสดงให้เห็นว่าการแก้ปัญหาเดินมาถูกทางแล้วก็ตาม

ปัญหาความรุนแรงและสร้างความสะเทือนใจมากครั้งหนึ่งที่เกิดขึ้นในจังหวัดภาคใต้ของไทย
ไม่ว่าจะเป็นโจมตีฐานที่ตั้งของตำรวจทหาร การฆ่ากันตามรายวันทั้งเจ้าหน้าที่ของรัฐ ครู ผู้พิพากษา หมอและประชาชน แม้กระทั่งพระสงฆ์ โต๊ะครู ศาสนาสถานทั้งโบสถ์และสุเหร่า ต่างก็ถูกรบกวนพอๆ กัน ไม่มีข้อยกเว้น

มูลเหตุของความรุนแรงมาจากเรื่องใดกัน? หรือว่าแนวคิดที่แตกต่างกัน ข้อปฏิบัติที่แตกต่างกัน อำนาจ และผลประโยชน์จะเป็นสาเหตุของเรื่องนี้จริงๆ

แนวคิดเรื่องสันติภาพตามแนวทางอิสลาม จะช่วยทำให้เหตุผลข้างต้นนั้น มีช่องว่างน้อยลงหรือหมดไป ได้หรือไม่?

หากพิจารณาอย่างดีแล้วจะพบว่าศาสนาอิสลามเป็นอีกศาสนาหนึ่งที่ไม่ต้องการให้คนใช้ความรุนแรงในการแก้ไขปัญหา เพราะหลักการอิสลาม คือ

อิสลามมีหลักการเรื่องสันติภาพ ปรากฏในคำว่า “อิสลาม” ที่มาจากคำว่า “อิสละมะ” เป็นภาษา อารับเช่นเดียวกับคำว่า “มุสลิม” ที่มาจากคำว่า “ซะลิมะ หรือ ซะละมุน” แปลว่า สันติ การนอบน้อม การยอมจำนนอย่างสิ้นเชิง

อิสลามถึงว่า การนอบน้อม มอบตนต่อพระผู้เป็นเจ้า อัลลอฮฺ (ซุบอานะฮูวะตาอาลา) แต่พระองค์เดียวอย่างสิ้นเชิงเพื่อความสันติ
อิสลามมีหลักเมตตา(ความรัก) และการให้อภัย ปรากฏในพระคุณสมบัติของ อัลลอฮฺ ดังข้อความในคัมภีร์อัล-กุรอาน บทที่ 39 โองการที่ 53 ความว่า
“จงอย่าท้อต่อความเมตตาของอัลลอฮฺ แท้จริงอัลลอฮฺทรงให้อภัยในความผิดทั้งมวล
แท้จริงพระองค์คือผู้ทรงอภัย ทรงเมตตาเสมอ”
ข้อความนี้บ่งชัดว่าความรักและการให้อภัยเป็นพระคุณสมบัติของอัลลอฮฺที่มุสลิมจะต้องมี
ถ้ามองในแง่นี้ก็เท่ากับว่า อัลลอฮฺทรงสอนให้มนุษย์ปฏิบัติต่อกันด้วยความรักและถ้าเกิดการกระทบกระทั่งกัน หนทางที่จะยุติความรุนแรงได้ก็คือความรักและการให้อภัยกัน
อิสลามมีหลักการไม่สนับสนุนการรุกรานและยึดหลักการผ่อนปรนเพื่อสันติ ดังข้อความว่า
“ให้ (มุสลิม) พยายามรักษาสันติภาพให้ดำรงอยู่ อย่ายั่วยุให้เกิดความเกลียดชังกัน
การต่อสู้จะทำได้ก็ต่อเมื่อมีเหตุผลที่ถูกต้องและเพื่อประโยชน์แห่งการพิทักษ์รักษาความเชื่อใน พระผู้เป็นเจ้าเท่านั้น
ให้ปฏิบัติต่อศัตรูด้วยความยับยั้งชั่งใจ พระผู้เป็นเจ้าไม่ชอบการกระทำที่เกินขอบเขต
ห้ามกระทำการทารุณโหดร้าย ให้ป้องกันแก่ผู้ที่ยอมแพ้”

ในคัมภีร์อัล-กรุอานบทที่ 2 โองการที่ 160 ยังได้กล่าวไว้อีกว่า “จงต่อสู้ในวิถีทางของพระผู้เป็นเจ้าต่อพวกที่ทำร้ายเจ้า แต่อย่าเริ่มแสดงความเป็นศัตรู แท้จริงพระผู้เป็นเจ้าไม่รักผู้รุกราน และถ้าเขา (ศัตรู) โน้มน้าวมาทางสันติ เจ้าจงยอมผ่อนปรน และไว้ใจพระผู้เป็นเจ้า”

จะเห็นว่า ศาสนาอิสลามก็เป็นศาสนาที่เน้นเรื่องสันติภาพ และเป็นแนวทางที่มุสลิมต้องยึดถือปฏิบัติ

สันติภาพคือหนทางของพระผู้เป็นเจ้า เป็นหนทางที่จะนำมนุษย์ไปสู่สันติภาวะที่แท้จริงในโลกอาคิรัดหรือปรโลกในอาณาจักรของพระองค์

แต่การรุกราน การใช้ความรุนแรงทุกประการน่าจะเป็นเรื่องที่ทำลายวิถีทางแห่งสันติภาพของพระผู้เป็นเจ้า และไม่น่าจะได้รับรางวัลเพื่อเข้าถึงสันติภาพในอาณาจักรอันบริสุทธิ์ของพระองค์

ธรรมดาชีวิตมนุษย์ที่เกิดมาอาจมีความแตกต่างกันอยู่หลายเรื่อง อาทิเช่น รูปร่างหน้าตา ภูมิปัญญา
แต่สิ่งที่มนุษย์มีเหมือนกันก็คือค่าแห่งความเป็นมนุษย์ นั่นหมายความว่าเราต้องเข้าใจในเรื่องต่อไปนี้ด้วยเช่นกันคือ
คุณค่าที่ว่ามนุษย์ทุกคนเป็นเจ้าของชีวิต ทุกคนมีสิทธิอันชอบธรรมที่จะปกป้องชีวิตของตน ไม่ให้ใครมาทำลาย เบียดเบียน ข่มเหง รังแก หรือแสวงหาผลประโยชน์จากชีวิตของตน
แต่ในขณะเดียวกันเราก็ไม่มีสิทธิ์ที่จะไปล่วงละเมิดชีวิตของคนอื่น ดังนั้น ศาสนาจึงมีบทบัญญัติห้ามมนุษย์ล่วงละเมิดชีวิตของกันและกัน

ทุกชีวิตมีค่า การส่งเสริมค่าของชีวิตทั้งของตนและผู้อื่นในทางที่ดี ถูกต้อง เหมาะสม ไม่ว่าเรื่องใดก็ตามถือว่าเป็นความดี

ความเชื่อที่ว่าการทำลายชีวิตก็เท่ากับเป็นการทำลายค่าของมนุษย์ เป็นเรื่องที่ทุกศาสนามองว่าเป็นความชั่วซึ่งมีผลเป็นความชั่วตอบแทนทั้งในชีวิตนี้ และชีวิตหลังความตาย

การสร้างสันติภาพให้ยั่งยืนได้นั้นจำเป็นที่ทุกฝ่ายจะต้องหันหน้าเข้าหากันอย่างจริงจัง ไม่ใช่เป็นเพียงแค่จัดฉากให้ชาวโลกเขาเห็นว่าเราสามัคคีกัน หมายความว่าเราจะต้อง

ขจัดความรู้สึกที่เป็นมูลเหตุของความรุนแรง เราปฏิเสธไม่ได้ว่าความรู้สึก นึกคิดเป็นแรงผลักดันที่ทำให้มนุษย์สร้างความรุนแรงขึ้นมา

ถ้าว่าตามหลักการทางพระพุทธศาสนาตัวการสำคัญของเรื่องนี้ก็คือ อหังการ มมังการ ที่เกิดจากตัวอุปทาน ได้แก่ความยึดติดว่าเป็นเรา ของเรา

นำไปสู่มิจฉาทิฐิ คือความเห็นผิด กลายเป็นการมองค่าของบุคคลอื่นที่ไม่เกี่ยวข้องกับตนต่ำหรือไร้ค่า

ตัวอย่างที่เห็นได้ชัดเจนของปัญหาความรุนแรงที่เกิดขึ้นในสังคมไทยก็คือการยกพวกตีกันของนักเรียนอาชีวะ เพียงมองว่าคู่อริไม่ใช่พวกตน เพราะสังกัดอยู่คนละโรงเรียนเท่านั้นเอง

เราต้องสร้างกระบวนทัศน์ใหม่ คือการสร้างแนวคิดที่ถูกต้อง ซึ่งอาจต้องเริ่มจากการมองมนุษย์แบบเชื่อมโยง หมายถึง การมองชีวิตที่ไม่ได้แยกจากตัวเรา
ทุกคนที่อยู่ในโลกนี้ล้วนมีความเชื่อมโยงเกี่ยวข้องกันทั้งทางตรงและทางอ้อม อาทิเช่น มองว่าถ้าเราเป็นสุข คนอื่นต้องเป็นสุขด้วย

ถ้าคนอื่นเป็นทุกข์เราก็จะพลอยเป็นทุกข์ไปด้วย เช่น เมื่อเกิดความรุนแรงขึ้นในจังหวัดภาคใต้

ผลกระทบที่ตามมาก็คือเศรษฐกิจของไทย รายได้ที่ได้จากนักท่องเที่ยวลดน้อยลง สินค้าขายไม่ได้ การว่างงานเกิดขึ้น

อย่าลืมว่ารัฐบาลต้องทุ่มเงินจำนวนมหาศาลไปเพื่อพัฒนา ในช่วงที่เกิดความรุนแรงขึ้น เงินเหล่านั้นก็คือเงินภาษีของประชาชนทุกคน

หรือ การมองมนุษย์แบบเสริมค่า หมายถึง การมองมนุษย์เป็นมนุษย์เฉกเช่นเดียวกับเรา เป็นการมองแก่นแท้ของมนุษย์ ไม่ว่าเขากับเราจะมีความแตกต่างกันในเรื่องใดก็ตาม

เป็นการมองมนุษย์แบบไม่มีอคติ คือเราจะต้องพยายามทำความเข้าใจในความแตกต่างของเพื่อนมนุษย์ ด้วยใจเป็นกลาง แต่ต้องใช้เหตุผลและใจที่เป็นกลางพิจารณาด้วยความรอบคอบ เป็นเรื่องสากลที่ทุกคนต้องหาวิธีการให้มวลมนุษย์เห็นความจริงข้อนี้ร่วมกัน

มนุษย์ผู้รักสันติภาพทุกคน ต้องช่วยกันในฐานที่เป็นมนุษย์ ทั้งในแง่ของการมีนับถือศาสนาที่ถูกต้องและมีเสรีภาพในการยอมรับนับถือโดยบริสุทธิ์ใจ

แม้ทุกสิ่งที่กล่าวมานี้ จะดำเนินไปบนกระบวนการความเชื่อในหลักสันติภาพสากลที่ยังมีความรุนแรงอยู่ และแม้ทิศทางการแก้ไขปัญหายังเป็นเรื่องที่ยังไร้ทิศทางทั้งในระดับนโยบายและการปฏิบัติการชนิดต่างคนต่างทำก็ตาม.

ตีพิมพ์วันที่ 20 สิงหาคม 2552
หนังสือพิมพ์ ไทยโพสต์
คอลัมน์ Opinion, Analysis and comment หน้าที่ 4